Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο


Η τέχνη στη σκέψη του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη
Συντάκτης: Ειρήνη Σπυριδάκη

Ο Πλάτωνας υπήρξε ο πρώτος φιλόσοφος που ασχολήθηκε με την αξία της τέχνης και ειδικότερα της ποίησης, υπερασπιζόμενος την άποψη ότι αυτή είναι άχρηστη και επικίνδυνη για την κοινωνική ζωή. Ο Αριστοτέλης μετέπειτα, αναγνωρίζοντας τη σημασία της τέχνης, επικεντρώθηκε στο θεραπευτικό για την ανθρώπινη ψυχή χαρακτήρα της δραματικής ποίησης.
Ο Πλάτωνας διακρίνει την πραγματικότητα στον κόσμο των ιδεών, όπου υπάρχουν τα αληθινά όντα και στον κόσμο των αισθητών πραγμάτων, όπου υπάρχουν τα αντίγραφα, τα είδωλα των αληθινών όντων. Σύμφωνα με την θεωρία των ιδεών, όλα τα πράγματα που παρατηρούμε γύρω μας με τις αισθήσεις μας, ως αντίγραφα των ιδεών, των πραγματικών όντων, είναι απατηλά, άρα ψεύτικα.
Η τέχνη αναπαριστά τα αισθητά πράγματα, καθώς μιμείται με αναπαραστάσεις τα αντίγραφα των αληθινών όντων. Έτσι, όταν ένας ζωγράφος απεικονίζει για παράδειγμα ένα τραπέζι, αναπαριστά ένα αντικείμενο όπως το βλέπει, κάτι δηλαδή που, επειδή το αντιλαμβάνεται με την αίσθηση της όρασής του, είναι ψεύτικο. Τα έργα τέχνης, κατά τον Πλάτωνα, είναι τα αντίγραφα των ψεύτικων πραγμάτων, καθώς αντιγράφουν έναν ψεύτικο κόσμο, τον κόσμο που αντιλαμβανόμαστε μέσω των αισθήσεων. Αν η ζωή, εξαιτίας των αισθήσεών μας, μάς απομακρύνει μια φορά από την αλήθεια που βρίσκεται στον κόσμο των ιδεών, η τέχνη, αντιγράφοντας τη ζωή μας, μάς απομακρύνει δυο φορές από την αλήθεια. Γι' αυτό ο Πλάτων έλεγε πως, αν απαγορευόταν στην κοινωνία η τέχνη, οι πολίτες θα γλίτωναν από τις απατηλές εντυπώσεις που προσθέτει η τέχνη με τα έργα της στη ζωή τους.
Για τον Πλάτωνα ο όρος τέχνη συνάδει με τον όρο χειροτεχνία. Υπ’ αυτή την έννοια τέχνη είναι η ικανότητα να κάνουμε κάτι που απαιτεί επιδεξιότητα, εξειδίκευση, γνώσεις για τον τρόπο με τον οποίο θα πραγματώσουμε ένα σκοπό. Οι τέχνες διαιρούνται στις αποθησαυριστικές (π.χ. απόκτηση χρημάτων) και στις παραγωγικές ή δημιουργικές, αυτές που πλάθουν ό,τι πριν δεν υπάρχει. Οι τελευταίες προϋποθέτουν ευρύ φάσμα δεξιοτήτων, όπως η ξυλουργική, η αρχιτεκτονική, η υφαντική, κ.ά. Οι δημιουργικές τέχνες είναι μιμητικές. Άρα οι μιμητές τεχνίτες έχουν διπλή δυνατότητα: Είτε να αναπαράγουν όσο πιο πιστά μπορούν τις πραγματικές ιδιότητες του μοντέλου, επομένως να δημιουργούν μια γνήσια ομοιότητα, είτε να αντιγράφουν την εξωτερική εμφάνιση ενός αντικειμένου, όπως αυτή υφίσταται όταν κάποιος το παρατηρεί από ορισμένη θέση, επομένως να δημιουργούν μια φαινομενική ομοιότητα ή επίφαση.Όταν η τέχνη είναι σωστή, βοηθά στη σωστή διάπλαση του χαρακτήρα των νέων (Νόμοι, 664,672e), γι’ αυτό και το ίδιο το κράτος -και όχι οι καλλιτέχνες -είναι εκείνο που θα πρέπει να επιλαμβάνεται των ζητημάτων που αφορούν στην επίδραση των τεχνών στους ανθρώπους. Ο νομοθέτης οφείλει να επιβλέπει τη σύνθεση των έργων τέχνης, καθώς και τη δημιουργία μύθων και θρύλων (Νόμοι 664a). Ο ποιητής για παράδειγμα θα πρέπει, για τον Πλάτωνα, να υποβάλλει τα έργα του σε λογοκριτές για να παίρνει έγκριση (Νόμοι, 801d) και εφόσον θα έχουν θεσπιστεί από το κράτος κανόνες, όποια καινοτομία τυχόν επιχειρείται, θα πρέπει να τιμωρείται με αυστηρές ποινές (Πολιτεία, 423-424, Νόμοι, 798-799).
Η τέχνη υπονομεύει τον ηθικό τρόπο διαβίωσης των ανθρώπων, γεγονός που την καθιστά καταδικαστέα από τον Πλάτωνα. Στα έπη του Ομήρου, του Ησιόδου και στις τραγωδίες οι Θεοί παρουσιάζονται με τρόπο αισχρό, έχοντας ανθρώπινες αδυναμίες αντί να συνιστούν πρότυπα εγκράτειας και ευπρέπειας. Επιπλέον, πρεσβεύει ο Πλάτωνας, ορισμένα μουσικά είδη όπως το λυδικό και ιωνικό καλλιεργούν τη θλίψη και τη μαλθακότητα και συντελούν στον ηθικό υποβιβασμό των ανθρώπων (εξαιρέσεις αποτελούν το δωρικό και φρυγικό μέλος που προάγουν την ανδρεία και την εγκράτεια).
Ο Αριστοτέλης, αποφασισμένος να διαχωρίσει την τέχνη και ειδικότερα την ποιητική τέχνη από τις ηθικές παραμέτρους και την πολιτική, ξεκινάει διαιρώντας τρία είδη "σκέψης" - τομέων όπου μπορεί να διοχετευτεί η ανθρώπινη δραστηριότητα: τη γνώση (θεωρία), την πράξη (πράξις) και τη δημιουργία (ποίησις).
Διαιρεί τη μιμητική τέχνη σε δύο κατηγορίες: Στην τέχνη της μίμησης οπτικών εμφανίσεων με τη βοήθεια του χρώματος και του σχεδίου και στην τέχνη της μίμησης ανθρώπινων πράξεων με τη βοήθεια του στίχου, του τραγουδιού και του χορού. Υποθέτει ότι ο άνθρωπος ωθείται στη μίμηση είτε επειδή η αναγνώριση της μίμησης είναι ευχάριστη στον ίδιο ως λογικό ον (η αναγνώριση της μίμησης συνιστά ειδική μορφή μάθησης), είτε επειδή η μελωδία και ο ρυθμός είναι ευχάριστα και σύμφυτα με την ανθρώπινη φύση.
Στο έργο του Ποιητική Τέχνη, ο Αριστοτέλης απαντά στις κατηγορίες που απευθύνει ο Πλάτωνας σε βάρος της ποίησης, ότι δηλαδή είναι υπεύθυνη για την καλλιέργεια των παθών και της διαταραχής της ψυχικής αρμονίας και της λογικής του πολίτη, προασπιζόμενος τον θεραπευτικό χαρακτήρα της τέχνης. Υποστηρίζει ότι αν εστιάσουμε στην άμεση παραφορά του κοινού από την ανακίνηση των παθών, πιθανόν θα θεωρήσουμε ότι η ποίηση είναι βλαβερή. Αν όμως εξετάσουμε τις βαθύτερες μετέπειτα ψυχολογικές επιπτώσεις αυτού του βιώματος, θα διαπιστώσουμε ότι ο θεατρόφιλος είναι σαν τον θρησκευόμενο που νιώθει εξαγνισμένος από τη συγκινησιακή ανακούφιση που του παρέσχε ο ποιητικός λόγος. Γι’ αυτό, μακροπρόθεσμα, είναι ο πιο νηφάλιος και ο πιο σοφός, αφού απαλλάσσεται κατά διαστήματα από τους συγκινησιακούς ερεθισμούς που φθείρουν το χαρακτήρα και το πνεύμα του, μέσω της βίωσης του "ελέου" και "φόβου" που επιφέρει την κάθαρση.
Ο θεατής καθαίρεται χάρη στην περίτεχνη μετουσίωση των οικείων σ’ αυτόν ανθρωπίνων πράξεων σε καλλιτεχνική δημιουργία από τον ποιητή. Επιπλέον, η δραματική ποίηση για τον Αριστοτέλη παρουσιάζει ανθρώπους με καθολική εμβέλεια, ικανούς να αποτελέσουν διαχρονικά πρότυπα ζωής, φορείς αξιών και εμπνευστές ιδανικών για τους θεατές.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΑνδριόπουλος, Δ. (2003). Κοινωνική φιλοσοφία, ηθική, ποιλιτική φιλοσοφία, αισθητική, ρητορική. Είκοσι πέντε ομόκεντρες μελέτες. Τόμοι Ι,ΙΙ. Παπαδήμας, Αθήνα.Δεσποτόπουλος, Κ., Αναγνωστόπουλος, Γ., Μαρκής, Δ., Αυγελής, Ν., Anton, J.P., Santas, G (2002). Πλάτων. Τόμοι Α΄- Β΄, Παπαδήμας, Αθήνα.Ελληνική Φιλοσοφική Εταιρία. (1994). Αισθητική και θεωρία της τέχνης. Καρδαμίτσας, Αθήνα.Μπέρντσλεϋ, Μ. (1989). Η ιστορία των αισθητικών θεωριών [μετάφρ. Κούρτοβικ, Δ. – Χριστοδουλίδη, Π.]. Νεφέλη, Αθήνα.Τζαβάρας, Γ. (2007). Ανθολόγιο αισθητικής. Gutenberg, Αθήνα. Windelband, W., Heimsoeth, H. (1991). Εγχειρίδιο Ιστορίας της Φιλοσοφίας – Η φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων, η φιλοσοφία των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων. Τόμος Α΄. ΜΙΕΤ, Αθήνα.
Πίνακας: Jackson Pollock


Σχόλια

  1. πολυ καλο γραπτω χαρηκα τοσο παντα θαυμαζα τον αριστοτελη για τα λογια και εργα του, να ακομα ενας λογος να τον αγαπησω.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. χαίρομαι που σου αρέσει. Έτσι για να κατανοούμε που βρισκόμαστε σήμερα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Αξίες Ζωής
Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

"Αν ο Θεός ξεχνούσε για μια στιγμή ότι είμαι μια μαριονέτα φτιαγμένη από κουρέλια και μου χάριζε ένα κομμάτι ζωή, ίσως δεν θα έλεγα όλα αυτά που σκέφτομαι, αλλά σίγουρα θα σκεφτόμουν όλα αυτά που λέω εδώ.
Θα έδινα αξία στα πράγματα, όχι γι' αυτό που αξίζουν, αλλά γι' αυτό που σημαίνουν.
Θα κοιμόμουν λίγο, θα ονειρευόμουν πιο πολύ, γιατί για κάθε λεπτό που κλείνουμε τα μάτια, χάνουμε εξήντα δευτερόλεπτα φως.
Θα συνέχιζα όταν οι άλλοι σταματούσαν, θα ξυπνούσα όταν οι άλλοι κοιμόταν.
Θα άκουγα όταν οι άλλοι μιλούσαν και πόσο θα απολάμβανα ένα ωραίο παγωτό σοκολάτα!Αν ο Θεός μου δώριζε ένα κομμάτι ζωή, θα ντυνόμουν λιτά, θα ξάπλωνα μπρούμυτα στον ήλιο, αφήνοντας ακάλυπτο όχι μόνο το σώμα αλλά και την ψυχή μου.
Θεέ μου, αν μπορούσα, θα έγραφα το μίσος μου πάνω στον πάγο και θα περίμενα να βγει ο ήλιος.
Θα ζωγράφιζα μ' ένα όνειρο του Βαν Γκογκ πάνω στα άστρα ένα ποίημα του Μπενεντέτι κι ένα τραγούδι του Σερράτ θα ήταν η σερενάτα που θα χάρι…
Μας έχουν στριμώξει
Μας έχουν στριμώξει,
Ναι μας έχουν στριμώξει,
αλλά εμείς βλέπεται πως τους ξεφεύγουμε,
όχι βλέπεται πως τους ξεφεύγουμε.
Πίνουμε τους καφέδες μας ήσυχοι,
μιλάμε και γελάμε κλαίγοντας
και αυτοί δεν καταλαβαίνουν τίποτα.
Δεν καταλαβαίνουν ότι δεν καταλαβαίνουμε που δεν καταλαβαίνουν.
Εμάς μας δίνουν την εντύπωση
πως δεν καταλαβαίνουν
πως δεν μας ξέρουν
Δεν μας βλέπουν!
Μην μου πείτε ότι δεν βλέπεται πως
δεν μας βλέπουν ότι τους βλέπουμε
Τους βλέπουμε ότι μας βλέπουν
που τους βλέπουμε..
Γλιστράμε ,
γλιστράμε σιγά, σιγά για να μην
μας δουν εκείνη ακριβώς την στιγμή που
μας κοιτάνε χωρίς να μας βλέπουν.
Τους βλέπουμε ότι μας βλέπουν
χωρίς να μας βλέπουν.
Και εκείνοι
το ξέρουν ότι μας κοιτάνε χωρίς
να μας βλέπουν ότι τους βλέπουμε
Εμείς βέβαια κάνουμε
σαν να μας βλέπουν
και εκείνοι κάνουν
ότι μας βλέπουν.
Εκείνη ακριβώς την στιγμή
μπορούμε να φύγουμε. πίνακας: Georgia O Keeffe

Οι ηλεκτρικοί μάγκες

Οι ηλεκτρικοί μάγκες με τις πρίζες στα χέρια. Με πέτσινους γιακάδες σηκωμένους. Τζίν καλυμμένα στα μπούτια τους. Κεφάλια σκυμμένα πάνω από το καντράν του ραδιοφώνου. Χέρια που στρίβουν τσιγάρα. Μυαλά που χάνονται μέσα στην κάπνα.
Με την μοναξιά στριμωγμένη στους τοίχους. Το ρεβόλβερ της ζωής στραμμένο επάνω τους, μπροστά στο μέλλον της εικόνας τους. Κουρελιασμένη εικόνα που σκαρφαλώνει στους τοίχους ψάχνοντας ένα άνοιγμα για να πετάξει μακριά.
Οι ηλεκτρικοί μάγκες με τις πρίζες στα χέρια. Στο κίτρινο λαρύγγι τους η βηματισμοί ενός ουρλιαχτού. Τα βήματά του βυθίζονται στην λάσπη της νικοτίνης. Με μπλεγμένες κατευθύνσεις. Διαλυμένες σχέσεις καθώς παιδιά, τους περιμένουν φωνάζοντας μπαμπά!
Ανυπόταχτοι μπροστά στην καταιγίδα μια κοινωνίας που θεωρούν σάπια. Σάπιοι και οι ίδιοι με φαγούρες στα αχαμνά τους. Με προβληματικούς έρωτες και εγκαταλείψεις συζυγικής εστίας. Με ροκ εφιάλτες και εγκαύματα τρίτου βαθμού στην προσπάθεια να ζεσταθούν κάπου!
Οι ηλεκτρικοί μάγκες με την …